Anevrizma, arteriya damar divarının zəifləyərək baloncuk kimi genişlənməsi ilə xarakterizə olunan ciddi bir damar patologiyasıdır. Bu vəziyyət ən çox beyin damarlarında (beyin anevrizması), bədənin ən böyük arteriyası olan aortada (aorta anevrizması) və ya ətraf damarlarında müşahidə edilir. Anevrizma uzun müddət heç bir simptom vermədən inkişaf edə bilər, lakin böyüyərək ətraf toxumalara təzyiq göstərə və ya qəfil partlayaraq həyati təhlükəli daxili qanaxmaya səbəb ola bilər. Xəstəliyin əlamətləri onun yerləşdiyi nahiyəyə görə dəyişir — məsələn, beyin anevrizması qəfil baş ağrısı, görmə pozğunluğu və huşun itməsi ilə özünü göstərə bilər. Müalicə üsulları arasında dərmanla təzyiqin və xolesterinin idarə olunması, eləcə də cərrahi və endovaskulyar müdaxilə kimi yanaşmalar yer alır. Bu səbəbdən anevrizmanın erkən diaqnostikası və vaxtında müalicəsi həyati əhəmiyyət daşıyır.

Anevrizma və damarın genişlənməsi arasındakı əlaqə
Anevrizma və damar genişlənməsi hər ikisi damar divarındakı dəyişikliklərlə əlaqəlidir, lakin bu iki vəziyyət arasında mühüm fərqlər mövcuddur. Anevrizma — damar divarının lokal, yəni müəyyən bir nöqtəsində balonvari şəkildə genişlənməsi və incəlməsidir. Bu genişlənmə sahəsi qan təzyiqi və mexaniki təsirlər altında partlama riski daşıyır. Digər tərəfdən, ümumi damar genişlənməsi (məsələn, varikoz damarlar kimi) daha yayılmış və bəzən sistemik prosesin nəticəsidir. Anevrizma spesifik olaraq bir damar hissəsində baş verir və daxili təzyiqə qarşı zəif nöqtə halına gəlir. Bu zəiflik damar divarının yırtılmasına və həyati təhlükə doğuran qanaxmaya səbəb ola bilər. Xüsusilə beyin anevrizması və aorta anevrizması bu baxımdan yüksək risk daşıyır. Bu səbəbdən damar genişlənməsi müşahidə olunan şəxslərin, vaxtında yoxlanılması və anevrizma riski baxımından izlənməsi vacibdir.

şiddətli baş ağrısı

Anevrizmanın əsas növləri: beyin, aorta və periferik
Anevrizmanın ən çox rast gəlinən formaları arasında beyin anevrizması, aorta anevrizması və periferik anevrizmalar yer alır. Beyin anevrizması, baş beynin əsas arteriyalarında inkişaf edir və əsasən səssiz irəliləyir. Lakin partladığı halda ani və şiddətli baş ağrısı, qusma, görmə itkisi, hətta ölümə qədər aparan beyin qanaxmasına səbəb olur. Bu vəziyyət “səssiz təhlükə” adlandırılır. Aorta anevrizması isə bədənin ən böyük damarı olan aortada baş verir və qarın içində (abdominal aorta) və ya döş qəfəsində (torakal aorta) yerləşə bilər. Qarın aortasında yerləşən anevrizmalar daha çox yayılıb və gizli inkişaf etdiyi üçün tez-tez təsadüfi olaraq MRT və ya USM zamanı aşkar edilir. Üçüncü növ — periferik anevrizmalar — əsasən diz arxasında (popliteal), qollarda və ya boyunda yerləşən arteriyalarda baş verir. Bu növlər daha az təhlükəli hesab olunsa da, qan laxtalanması və damarın tıxanması kimi fəsadlara yol aça bilər. Bütün bu növlər üçün vaxtında müayinə və izləmə, potensial partlama riskinin qarşısını almaqda həyati rol oynayır.

Anevrizmanın əsas yaranma səbəbləri və risk faktorları hansılardır?
Anevrizmanın yaranması, damar divarının zəifləməsi və bu zəif bölgənin daxili təzyiqə tab gətirə bilməyərək genişlənməsi ilə əlaqəlidir. Bu proses tək bir amillə deyil, bir neçə müxtəlif risk faktorunun birlikdə təsiri ilə inkişaf edir. Genetik meyillilikdən tutmuş yüksək qan təzyiqinə, siqaret çəkmədən damar sərtliyinə qədər müxtəlif faktorlar damarların strukturu və funksiyasına mənfi təsir göstərir. Xüsusilə yaş artdıqca bu təsirlər birləşərək anevrizma inkişafını sürətləndirə bilər.

Yüksək qan təzyiqi və damar divarının zəifləməsi
Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya), anevrizma formalaşmasında əsas rollardan birini oynayır. Arterial təzyiqin yüksəlməsi damar divarlarına əlavə mexaniki güc tətbiq edir. Zamanla bu təzyiq, xüsusilə damarların zərif hissələrində elastikliyin itirilməsi və divarın incəlməsi ilə nəticələnir. Bu proses nəticəsində damar divarında şarşəkilli genişlənmə – yəni anevrizma – baş verir. Xüsusilə aorta və beyin damarlarında anevrizma riski hipertoniya ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Genetik meyillilik və irsi damar xəstəlikləri
Anevrizmanın yaranması təkcə xarici faktorlarla deyil, eyni zamanda genetik meyilliliklə də bağlıdır. Ailəsində anevrizma olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir. Xüsusilə Marfan sindromu, Ehlers-Danlos sindromu kimi irsi xəstəliklər, damar divarının zəif toxumasına səbəb olaraq erkən yaşlarda anevrizma riskini artırır. Bu şəxslərdə damar divarları doğuşdan zəif olduğuna görə, genetik anevrizma halları profilaktik izləmə tələb edir.

Siqaret çəkmə, xolesterin və damar sərtliyi
Siqaretin tərkibindəki toksinlər damarların daxili qatını zədələyərək endotel disfunksiyasına səbəb olur. Bu zədələnmə damar divarının gücünü azaldır və anevrizma üçün münbit şərait yaradır. Eyni zamanda, xolesterin səviyyəsinin yüksək olması aterosklerotik lövhələrin yaranmasına səbəb olur. Bu lövhələr damarda sərtlik və qeyri-bərabər gərginlik yaradır, nəticədə damar divarı zəifləyir və anevrizma formalaşa bilir. Damar sərtliyi (arterioskleroz) yaşlılarda anevrizmanın ən çox rastlanan səbəblərindəndir.

Travmalar, infeksiyalar və yaşlanma prosesi
Kəskin fiziki travmalar, xüsusilə avtomobil qəzaları və ya düşmə kimi hadisələrdə damar divarına birbaşa zərbə də travmatik anevrizmaların yaranmasına səbəb ola bilər. Eyni zamanda bəzi bakterial infeksiyalar (məsələn, sifilis) və mikotik infeksiyalar damar divarında iltihab yaradır və bu iltihabi zəifləmə nəticəsində anevrizma inkişaf edir. Yaşlandıqca isə damar divarındakı elastin və kollagen tərkibi azalır, bu da fizioloji zəifləmə ilə damarların genişlənməsinə səbəb olur. Bu səbəbdən yaş faktoru, anevrizmanın ən önəmli risk faktorları arasında yer alır.

Anevrizmanın erkən və irəliləmiş əlamətləri hansılardır?
Anevrizmalar uzun müddət simptom vermədən sakit şəkildə inkişaf edə bilər və yalnız damar divarı genişləndikcə və ya partlayış riski yarandıqda klinik əlamətlərlə özünü göstərir. Əlamətlərin xarakteri anevrizmanın yerləşdiyi nahiyədən asılı olaraq dəyişir: beyin, aorta və periferik damar anevrizmaları bir-birindən fərqli simptomlarla ortaya çıxır. Bəzi hallarda isə ilk və tək əlamət qəfil qanaxma və ya huşun itməsi ola bilər ki, bu da həyati təhlükə yaradır. Bu bölmədə anevrizmanın erkən xəbərdarlıq əlamətləri və irəliləmiş mərhələdə meydana çıxan ağır simptomlar təhlil edilir.

Beyin anevrizması: qəfil baş ağrısı və görmə pozğunluğu
Beyin anevrizması uzun müddət heç bir əlamət vermədən davam edə bilər. Lakin damar divarı genişləndikcə ətraf beyin toxumasına təzyiq göstərərək baş ağrısı, gözlərin qarşısında qaranlıq və bulanıqlıq, görmədə ikiləşmə və göz arxasında ağrı kimi simptomlarla özünü göstərə bilər. Qəfil və dözülməz baş ağrısı, xüsusilə “ən güclü baş ağrısı” kimi təsvir edilirsə, bu beyin anevrizmasının partlaması ehtimalını göstərə bilər. Bəzən qusma, boyun sərtliyi və huşun bulanması da müşahidə olunur ki, bu simptomlar subaraknoid qanaxmaya işarə edir. Belə hallarda dərhal tibbi yardım vacibdir.

Aorta anevrizması: sinə və ya qarın nahiyəsində ağrı
Aorta anevrizması, xüsusilə qarın və ya döş nahiyəsində yerləşdiyi təqdirdə, həmin sahələrdə küt və ya sancı tipli ağrılarla özünü büruzə verə bilər. Qarın aortasında yerləşən anevrizmalar bəzən palpasiyada nəbz verən kütlə kimi hiss olunur. Döş aortası anevrizmasında sinə nahiyəsində təzyiq hissi, nəfəs darlığı, öskürək və udqunma çətinliyi kimi simptomlar görülə bilər. Anevrizma böyüdükcə damar divarına və ətraf orqanlara təzyiq artar, bu isə ağrının intensivləşməsinə səbəb olar. Partlama riski yarandıqda isə ağrı qəfil güclənir və həyati təhlükə yaradan daxili qanaxma baş verir.